Werken aan transformatie: Leren met de Directie Klimaat

Beleid richten op maatschappelijke transformatie is uitdagend. Het vraagt om veranderingen in de wijze waarop overheden werken; van de uitgangspunten die worden gehanteerd tot de vaardigheden die ambtenaren inzetten. Omdat overheden zelf ingebed zijn in bestaande maatschappelijke structuren en systemen, kunnen zij niet sturen op transformatie zonder ook zelf te veranderen. De directie Klimaat heeft via een intern strategisch traject vervolg gegeven aan de eigen zoektocht naar het versterken van deze vaardigheden  en is daarmee een relevante casus om te onderzoeken hoe de Rijksoverheid werkt aan maatschappelijke transformatie.

Uitdagingen in het werken aan transformatie

Dit onderzoek laat zien hoe de directie Klimaat inspeelt op uitdagingen die zij ervaart rond de coördinatie van de klimaatopgave, het werken aan systeemverandering en in het politiek-ambtelijk samenspel. De paradoxen die in het onderzoek naar voren komen voort uit de  spanningen die er zijn tussen bestaande werkwijzen binnen de Rijksoverheid en nieuwe benaderingen die ambtenaren al doende ontwikkelen. Denk aan de spanning tussen sectoraal sturen en samenhangend coördineren of de spanning tussen meetbare CO₂-reductie op korte termijn en bredere systeemvernieuwing op langere termijn. We laten in dit onderzoek zien dat tegengestelde verwachtingen en ambities niet makkelijk zijn op te lossen, maar juist vragen om het omgaan met spanningen en zoeken naar verbinding. 

Aanknopingspunten voor een transformatieve overheid

We belichten in dit rapport drie aanknopingspunten om transformatiegericht werken rond het klimaatbeleid te versterken. Ten eerste is het van belang om richting te geven aan de transformatie naar een klimaat neutrale samenleving. Het coördineren van de samenhangende aanpak in het klimaatbeleid vraagt om het verstevigen van verbinding tussen partijen en sectoroverstijgend werken. De directie Klimaat vervult als coördinator van de klimaatbesluitvorming een sleutelrol in het overzien en verbinden van verschillende sectoren. Zij is bij uitstek in staat om transities in samenhang te begrijpen en te ondersteunen. Ten tweede vraagt de verandering richting klimaatneutraal samenleven om het waarborgen van het langetermijnbeleid in een politiek dynamische context, waarvoor maatschappelijk inbedding noodzakelijk is. De directie Klimaat bevindt zich in een positie om hieraan bij te dragen. Door in te zetten op klimaatbeleid dat samen met de samenleving wordt ontwikkeld, kan zij het fundament leggen voor bredere systeemverandering. Ten derde vraagt werken aan transformatie om inzet op systeemverandering. De directie Klimaat erkent het belang van monitoring van randvoorwaarden voor systeemverandering in het klimaatbeleid. Het vergt een lerende aanpak om de waarden en overtuigingen die beleidskeuzes sturen bespreekbaar te maken en het klimaatbeleid hierop aan te passen.